Stop Mastitom! Terapia DC – ograniczenia i możliwości leczenia i zapobiegania mastitis w okresie zasuszenia - Vetkompleksowo – serwis dla lekarzy weterynarii

Stop Mastitom! Terapia DC – ograniczenia i możliwości leczenia i zapobiegania mastitis w okresie zasuszenia

Okres zasuszenia jest nie tylko wyjątkowo ważnym okresem w cyklu życiowym i produkcyjnym każdej krowy mlecznej, ale również dla hodowcy. Jest to czas, który można wykorzystać na podniesienie statusu zdrowotnego stada poprzez właściwie zaplanowanie czynności zoohigieniczno-weterynaryjnych. Popełnienie pewnych zaniedbań w tym zakresie i nieodpowiednie postępowanie z zasuszonymi krowami może z kolei spowodować odwrotny skutek w postaci pogorszenia parametrów zdrowotnych, produkcyjnych czy rozrodowych. W niniejszym artykule postaram się przybliżyć różne opcje postępowania z krowami w okresie zasuszenia z uwzględnieniem doświadczeń własnych oraz z wykorzystaniem dostępnej literatury i piśmiennictwa.

Środowisko i warunki utrzymywania

Nie można mówić o właściwym postępowaniu z krowami w okresie zasuszenia bez zapewnienia im odpowiednich warunków środowiskowych oraz należytych warunków utrzymania. Jest to również czynnik, który w znaczącym stopniu decyduje o zdrowotności gruczołu mlekowego w kolejnej laktacji.

W pierwszej kolejności należy przyjrzeć się jakości materiału zastosowanego jako podłoże. W naszym kraju na grupie krów zasuszonych oraz na porodówkach najczęściej spotyka się słomę (głęboka ściółka) oraz – rzadziej – separat lub piasek (najczęściej te ostatnie rozwiązania nie dotyczą porodówki, a tylko grupy zasuszenia właściwego). Jakikolwiek materiał nie zostałby zastosowany, należy dołożyć wszelkich starań, aby był jak najlepszej jakości. W przypadku najczęściej stosowanej u nas słomy ważne jest, aby była dobrej jakości (sucha, bez pleśni), musi więc być również odpowiednio przechowywana w suchym, zadaszonym miejscu. Ściółkę należy odpowiednio często wymieniać (co 1 – maks. 2 dni) lub – w przypadku głębokiej ściółki – z taką samą częstotliwością dościelać świeżą słomę.

Kolejna ważna sprawa to zapewnienie odpowiedniej wentylacji na budynku, w którym przebywają krowy zasuszone. Sprawna wentylacja przeciwdziała gromadzeniu się wilgoci w budynku i jednocześnie – powodując stałą wymianę powietrza – poprawia dobrostan zwierząt. Gromadzenie się wilgoci jest szczególnie uciążliwe w okresach wiosennych i jesiennych, a także zimą, przy znacznych różnicach temperatur na zewnątrz i wewnątrz budynku, przy jednoczesnej słabej izolacji budynku, kiedy to jest przyczyną szybkiego zawilgocenia ściółki i związanego z tym pogorszenia się warunków bytowania zwierząt. W warunkach podwyższonej wilgotności i przy dodatnich temperaturach w podłożu będzie dochodziło do szybszego namnażania się patogenów środowiskowych, które mogą być przyczyną infekcji gruczołu mlekowego na tle coli i paciorkowców (Schukken i in., 1990).

Należy również pamiętać o tym, aby nie doprowadzić do zbytniego zagęszczenia krów, ponieważ stres, jaki będzie temu towarzyszył (zwłaszcza u młodszych, postawionych niżej w hierarchii zwierząt), również może negatywnie wpłynąć na status obronny organizmu. Krowy zasuszone należy poddawać częstej obserwacji (zwłaszcza pod kierunkiem ewentualnych zmian w gruczole mlekowym), natomiast należy unikać zbędnego dotykania wymienia, jeśli nic się nie dzieje, aby nie prowokować przedwczesnego powrotu funkcji wydzielniczej.

Żywienie

Ustalenie odpowiedniej dawki żywieniowej w grupie krów zasuszonych oraz na porodówce jest oczywiście zadaniem dla odpowiedniego specjalisty w tym zakresie i nie jest intencją autora wchodzić w czyjeś kompetencje. Niemniej jednak w tej pracy poruszonych zostanie kilka aspektów – bardzo ważnych i jednocześnie mających ogromny wpływ na dobrostan zwierząt oraz na ich status zdrowotny, a co za tym idzie – również na możliwości obronne gruczołu mlekowego. Przede wszystkim należy zadbać o stały dostęp krów do świeżej, czystej wody. Poidła w grupie krów zasuszonych czy na porodówce muszą być tak samo często sprawdzane jak poidła krów w grupach laktacyjnych pod względem czystości i prawidłowego funkcjonowania.

Niestety często tak nie jest.

Trzeba również pamiętać o tym, że okres zasuszenia to nie jest właściwy czas, aby poprawiać kondycję krów lub je odchudzać. W dawce należy ograniczyć pasze energetyczne i mlekopędne, pamiętając jednocześnie o właściwym żywieniu mineralno-witaminowym, tak niezbędnym do właściwego funkcjonowania krowy (w tym jej mechanizmów obronnych) oraz do prawidłowego rozwoju płodu. Odpowiednie żywienie w tym okresie pozwoli także ograniczyć ryzyko wystąpienia po porodzie takich schorzeń, jak hipokalcemia czy ketoza. Wystąpienie hipokalcemii – czy to w formie klinicznej, czy podklinicznej – powoduje wzrost ryzyka zachorowania na zapalenie wymienia nawet 8 razy (Curtis i in., 1983). Wpływ ketozy na mechanizmy obronne wymienia (Suriyasathaporn, 2000) obejmuje:

  • zmniejszenie fagocytozy granulocytów;
  • zmniejszenie liczby anionów nadtlenkowych w leukocytach;
  • zmniejszenie liczby cytokin produkowanych przez leukocyty;
  • zmniejszenie liczby ogólnej leukocytów,
  • zmniejszoną chemotaksję.

Terapia DC – preparaty antybiotykowe stosowane do zasuszenia

Jak bardzo istotny dla całego programu kontroli mastitis w stadzie jest okres zasuszenia oraz jak ważne jest użycie w tym okresie odpowiednio dobranej terapii DC, niech świadczy fakt, że jednym z elementów „pięciopunktowego programu kontroli mastitis” (Five Point Plan) jest właśnie profilaktyka w zasuszeniu (DCT). Program ten został opracowany w National Institute for Research in Dairying w Reading w Wielkiej Brytanii i jego głównym celem miało być zwalczanie zapaleń gruczołu mlekowego z udziałem drobnoustrojów zakaźnych takich jak Str. agalactiae i Staph. aureus. Po latach obowiązywania tego planu w wielu krajach udało się doprowadzić do znacznej redukcji LKS w mleku zbiorczym oraz praktycznie całkowicie wyeliminować zakażenia z udziałem paciorkowca bezmleczności. Program kontroli mastitis (Five Point Plan):

  1. Higiena wymienia i pozyskiwania mleka.
  2. Podojowa dezynfekcja strzyków.
  3. Prawidłowa eksploatacja i konserwacja dojarki mechanicznej.
  4. Profilaktyka w zasuszeniu (DCT).
  5. Natychmiastowe leczenie klinicznych postaci mastitis oraz eliminacja krów opornych na terapię.

Idealny lek do terapii DC powinien w bardzo krótkim czasie od podania osiągać wysoką koncentrację w wymieniu, tak, aby doprowadzić do szybkiej eliminacji obecnych patogenów, a następnie, na skutek powolnego uwalniania substancji czynnej i utrzymywania się jej w odpowiednim stężeniu, chronić wymię przed nowymi infekcjami. Dobrze by było, aby antybiotyk utrzymywał się tylko w wymieniu, bez przechodzenia do całego ustroju, i by po wycieleniu następowała jego szybka eliminacja z wymienia wraz z pierwszym udojem. Wykazano, że również wielkość cząsteczki substancji czynnej może mieć wpływ na szybkość i poziom dystrybucji w wymieniu (Ehinger i Kietzman, 2000) oraz że ma istotne znaczenie dla zapewnienia stężenia na poziomie przekraczającym MIC w tkankach całego wymienia.

Biorąc pod uwagę, że za przetrwałe zapalenia z okresu laktacji odpowiadają w głównej mierze Staphylococcus aureus, Streptococcus uberis i inne paciorkowce, natomiast przyczyną nowych infekcji w okresie zasuszenia jest E. coli i częściowo również S. uberis, przy doborze preparatu do terapii DC należy się kierować wrażliwością tych patogenów na substancje czynne zawarte w stosowanym preparacie. Spektrum działania powinno być natomiast tak wąskie, jak to tylko możliwe, aby jednocześnie wyleczyć przetrwałe zakażenia i zapobiegać nowym infekcjom (Bradley, Huxley, Green, 2003). Z preparatów dostępnych na rynku do terapii DC (tab. 1, s. 68) stosuje się dosyć powszechnie preparaty oparte na kloksacylinie (Orbenin DC, Cloxamed TS).

okres
Tab. 1. Wybrane leki stosowane w terapii DC

Kloksacylina, jak wskazywały badania po ponad 30 latach jej stosowania (Booth, 1997), w dalszym ciągu nie wykazywała osłabionego działania wobec szczepów Staph. aureus izolowanych z mleka. Jej działanie sprowadza się do aktywności wobec bakterii Gram+.

Kolejny preparat używany w terapii DC oparty jest na cefquinomie (Virbactan) i jest zalecany przez producenta do leczenia podklinicznych postaci zapaleń w okresie zasuszenia i w celu zapobiegania nowym infekcjom wymienia wywoływanym przez: Str. uberis, Str. agalactiae, Str. dysgalactiae, Staph. aureus oraz gronkowce koagulazoujemne. Cefquinom wykazuje się dobrą penetracją tkanek i jest aktywny wobec bakterii Gram+ i Gram-. Rifaksymina jako substancja czynna jest zawarta w preparacie Fatroxymin DC.

Ten antybiotyk, należący do grupy rifamycyn, charakteryzuje się m.in. tym, że po zastosowaniu dowymieniowym nie wykazuje obecności ogólnoustrojowej, stąd karencja na tkanki nie obowiązuje, z wyjątkiem tkanek wymienia w okresie od podania preparatu do rozpoczęcia laktacji. Kolejny preparat, Mastisan PN DC, w swoim składzie zawiera dwa antybiotyki: benzylopenicylinę prokainową oraz neomycynę. Spektrum działania obejmuje tak bakterie Gram+, jak i Gram-. Nowością na rynku preparatów do terapii DC jest lek o nazwie Ubrostar DC. Jest to pierwszy trójfazowy preparat do leczenia krów w okresie zasuszenia.

W swoim składzie preparat ten zawiera trzy antybiotyki. Są to: jodowodorek penetamatu, penicylina benetaminowa oraz framycetyna. Penicyliny są szczególnie skuteczne w zwalczaniu bakterii Gram+ (gronkowce, paciorkowce), natomiast framycetyna jest skuteczna wobec gronkowców wytwarzających penicylinazy (w tym Staph. aureus) oraz bakterii Gram- (E. coli, Klebsiella, Pseudomonas).

Profilaktyka mastitis

Przez działania profilaktyczne rozumiemy ogół czynności mających uchronić przed niepożądanymi zjawiskami, a w przypadku ich wystąpienia – doprowadzenie do jak najszybszego wykrycia i wyeliminowania tych zjawisk. W przypadku mastitis zdecydowanie bardziej opłaca się zapobiegać niż leczyć. Wśród sposobów/strategii optymalizacji odporności gruczołu mlekowego należy wymienić:

  • minimalizowanie ekspozycji końcówki strzyka na bakterie (dot. m.in. wspomnianej wcześniej czystości środowiskowej),
  • odpowiednie żywienie (również opisane powyżej) – optymalizację poziomu odporności (wit. E, selen),
  • redukcję stresu,
  • wprowadzenie szczepień – odporność nabyta.

Te wszystkie powyższe czynniki wpływają na odporność, czyli efektywność, z jaką zwierzę eliminuje atakujący go patogen. Oczywiście nie mniej ważna jest tolerancja organizmu na zakażenie, czyli zdolność do minimalizowania „kosztów” związanych z infekcją. Doskonałym wsparciem naszych działań mających na celu ograniczenie występowania mastitis w stadzie będzie więc również profilaktyka swoista. Obecna na polskim rynku szczepionka Mastibiovac (Biowet Drwalew) czynnie uodparnia przeciwko klinicznym i podklinicznym zapaleniom gruczołu mlekowego wywoływanym przez patogeny takie jak: E. coli, Arcanobacterium pyogenes, Staph. aureus, Streptococcus spp.

Jak podaje producent, szczepionkę można stosować również u jałówek poprzez podanie preparatu na 2 tyg. przed wycieleniem. Na naszym rynku obecna jest również szczepionka STARTVAC® (Hipra), która w swoim składzie zawiera inaktywowane szczepy Staphylococcus aureus oraz E. coli. Szczepionkę podaje się trzykrotnie: pierwsza dawka – 45 dni przed spodziewanym terminem wycielenia, kolejna – 35 dni później (10 dni przed spodziewanym terminem porodu) i trzecia – 62 dni po podaniu dawki drugiej (czyli 52 dni po porodzie).

Badania przeprowadzone przez producenta dowodzą, że wzmocnienie odporności w wyniku wdrożenia szczepień z użyciem szczepionki STARTVAC® prowadzi do zmniejszenia liczby krów, u których doszło do zapalenia gruczołu mlekowego wywołanego na tle Staph. aureus bądź bakterii pokrewnych. Doszło również do zwiększenia liczby krów, u których doszło do wyleczenia stanu zapalnego, jak również do zwiększenia ilości i jakości wytwarzanego mleka.

Na zakończenie

O stosowaniu sztucznych czopów i osłonek pisałem już w poprzednim artykule, natomiast z innych alternatywnych opcji należy wspomnieć o próbach stosowania propolisu w okresie zasuszenia celem wyeliminowania istniejących zakażeń oraz zapobiegania nowym infekcjom. Propolis jest produktem złożonym wytwarzanym przez pszczoły i może się składać nawet z ponad 150 składników. Wykazuje wysoką aktywność wobec bakterii, wirusów, grzybów i pierwotniaków. Za jego działanie wobec drobnoustrojów odpowiadają głównie flawonoidy i kwasy fenolowe, które charakteryzują się działaniem bakteriostatycznym i bakteriobójczym. W przeprowadzonych badaniach wyniki podania propolisu krowom w okresie zasuszenia były bardzo obiecujące, co więcej, były lepsze niż w przypadku tradycyjnej terapii DC z użyciem antybiotyków (Dudko, 2008). Efekt działania propolisu wydłużał się również na następującą po zasuszeniu laktację – w tym okresie również obserwowano spadek liczby przypadków mastitis.

Okres zasuszenia, a nawet sam moment podania preparatów DC w trakcie ostatniego w danej laktacji udoju, jest często wykorzystywany do przeprowadzenia czynności profilaktyczno-leczniczych, takich jak np. zastosowanie preparatów na odrobaczanie. Inwazje pasożytnicze nie odpowiadają może w bezpośredni sposób za stan zdrowotny gruczołu mlekowego, ale krowy silnie zarobaczone z całą pewnością są bardziej podatne na wszelkie zachorowania, w tym i na zapalenie gruczołu mlekowego. Podanie preparatu na odrobaczanie w czasie, kiedy nie pozyskujemy mleka od krowy, powoduje, że nie musimy się troszczyć o ryzyko dostania się niebezpiecznych dla zdrowia ludzi substancji do mleka przeznaczonego do konsumpcji. Oczywiście należy z całą odpowiedzialnością dopilnować wyznaczonych przez producentów okresów karencji, zwłaszcza w przypadku krów, które z różnych przyczyn mogą wycielić się wcześniej, niż zakładaliśmy. Pomocna w tym na pewno będzie stosowna dokumentacja lekarsko-weterynaryjna, ale również fermowa baza danych o krowach i przeprowadzanych na nich zabiegach profilaktycznych.

Na zakończenie należy wspomnieć, że profilaktyka mastitis to również zwalczanie much w budynkach, w których przebywają krowy, więc w grupie krów zasuszonych i na porodówkach również. Owady te są w stanie przenosić drobnoustroje wywołujące mastitis, jak również – poprzez powodowanie uszkodzeń skóry wymienia i okolicy ujścia kanału strzykowego – otwierają wrota wejścia dla patogenów środowiskowych. Krowy zasuszone docenią też na pewno możliwość skorzystania z wybiegu, na którym będą miały dostęp do świeżego powietrza – i to zarówno, latem jak i zimą.

Piśmiennictwo dostępne u autora
lek. wet. Paweł Rzeczkowski
Polskie Stowarzyszenie ds. Mastitis
Gabinet Weterynaryjny „Rzeka Mleka” w Olsztynie

Znajdź swoją kategorię

2550 praktycznych artykułów - 324 ekspertów - 22 kategorii tematycznych

Weterynaria w Terenie

Poznaj nasze serwisy

Nasze strony wykorzystują pliki cookies. Korzystanie z naszych stron internetowych bez zmiany ustawień przeglądarki dotyczących plików cookies oznacza, że zgadzacie się Państwo na umieszczenie ich w Państwa urządzeniu końcowym. Więcej szczegółów w Polityce prywatności.