Diagnostyka pasożytów. Cz. I – od biologii do rozpoznania

Diagnostyka pasożytów jelitowych u zwierząt towarzyszących w praktyce klinicznej. Cz. I – od biologii pasożyta do rozpoznania

Znaczenie biologii pasożyta w diagnostyce inwazji jelitowych

Obraz kliniczny inwazji pasożytniczych jest bardzo zróżnicowany i zależy m.in. od: gatunku pasożyta, intensywności zakażenia, wieku oraz statusu immunologicznego gospodarza. Wiele inwazji przebiega bezobjawowo, jednak u części zwierząt mogą wystąpić objawy ze strony przewodu pokarmowego, takie jak biegunka, wymioty, utrata masy ciała czy zaburzenia wchłaniania. Szczególne znaczenie kliniczne mają zakażenia u młodych zwierząt, u których mogą prowadzić do poważniejszych konsekwencji zdrowotnych (6, 7). W praktyce weterynaryjnej podstawowym narzędziem diagnostycznym w przypadku podejrzenia inwazji pasożytów jelitowych pozostaje badanie kału. Należy jednak pamiętać, że ujemny wynik pojedynczego badania nie zawsze pozwala na wykluczenie inwazji. Przyczyną mogą być m.in.: okresowe wydalanie form rozwojowych pasożyta, obecność pasożyta w okresie prepatentnym, niewielka intensywność zakażenia lub niewłaściwy dobór metody diagnostycznej. Oznacza to, że interpretacja wyniku badania powinna zawsze uwzględniać informacje dotyczące biologii podejrzewanego pasożyta (ryc. 1) (7).

Znajomość cyklu rozwojowego pasożytów jelitowych ma zatem kluczowe znaczenie dla prawidłowego planowania diagnostyki. Wiedza o tym, w jakiej fazie rozwoju pasożyt jest obecny w przewodzie pokarmowym, jakie formy rozwojowe wydala oraz kiedy stają się one wykrywalne, pozwala na właściwy dobór materiału i metody badania. Podejście uwzględniające biologię pasożyta umożliwia nie tylko zwiększenie skuteczności diagnostyki, ale również bardziej świadomą interpretację wyników, szczególnie tych ujemnych (6, 7).

Reklama

Cykl rozwojowy pasożyta jako klucz do diagnostyki

Informacje dotyczące drogi zakażenia, czasu osiągania dojrzałości płciowej, miejsca bytowania oraz rodzaju wydalanych form diagnostycznych bezpośrednio wpływają na możliwość wykrycia inwazji pasożytniczej. Z tego względu interpretacja wyniku badania parazytologicznego musi uwzględniać etap rozwoju pasożyta oraz ograniczenia zastosowanej metody.

Pasożyty jelitowe o cyklu bezpośrednim nie wymagają do rozwoju żywiciela pośredniego. Do zakażenia dochodzi najczęściej wskutek pobrania form inwazyjnych obecnych w środowisku – w zanieczyszczonej glebie, wodzie lub pokarmie – albo w wyniku kontaktu z odchodami zakażonych zwierząt. Ta grupa pasożytów ma duże znaczenie w praktyce klinicznej, ponieważ ich formy przetrwalnikowe mogą długo pozostawać w środowisku, co sprzyja ponownym zakażeniom oraz utrzymywaniu się ognisk inwazji.

Do najważniejszych przedstawicieli pasożytów jelitowych o cyklu bezpośrednim u psów i kotów należą m.in. nicienie przewodu pokarmowego (Toxocara spp., Trichuris vulpis, rodzina Ancylostomatidae) oraz pierwotniaki (Giardia spp., Cystoisospora spp.) (2, 6, 7).

Znaczenie wydalania jaj, oocyst i cyst do środowiska

W przypadku części pasożytów istotnym elementem epidemiologii jest możliwość ponownego zakażenia tego samego osobnika, szczególnie gdy ich formy przetrwalnikowe wykazują dużą odporność środowiskową. Przykładem są jaja Toxocara spp., które po osiągnięciu stadium inwazyjnego mogą przez wiele miesięcy pozostawać w środowisku, oocysty Cystoisospora spp., które sporulują poza organizmem gospodarza, oraz cysty Giardia spp., charakteryzujące się wysoką przeżywalnością w wilgotnym środowisku (1, 2, 4, 7).

Z tego względu interpretacja wyniku badania kału powinna uwzględniać nie tylko obecność form diagnostycznych, ale również etap cyklu rozwojowego pasożyta oraz możliwość ponownej ekspozycji zwierzęcia. Skuteczna kontrola inwazji wymaga zatem nie tylko leczenia zakażonego osobnika, ale także ograniczenia źródeł zakażenia w jego otoczeniu (5, 7).

Pasożyty o cyklu złożonym

W przeciwieństwie do pasożytów o cyklu bezpośrednim rozwój tasiemców jelitowych wymaga udziału jednego lub kilku żywicieli pośrednich. Zwierzęta zarażają się najczęściej wskutek spożycia zarażonego żywiciela pośredniego lub jego tkanek zawierających larwalne stadia pasożyta. Złożony cykl rozwojowy wpływa nie tylko na epidemiologię zakażeń, ale również na możliwości ich diagnostyki.

Do najczęściej rozpoznawanych tasiemców jelitowych u zwierząt towarzyszących należą Dipylidium caninum, Taenia spp. oraz Echinococcus spp. Choć dojrzałe postacie pasożytów bytują w jelicie cienkim, rutynowa diagnostyka oparta na badaniu kału charakteryzuje się w ich przypadku mniejszą czułością niż w diagnostyce większości nicieni jelitowych.

Ograniczenia te wynikają przede wszystkim ze sposobu uwalniania materiału diagnostycznego. Tasiemce nie wydalają pojedynczych jaj w sposób ciągły, lecz uwalniają okresowo odrywające się człony (proglotydy), zawierające jaja, a u niektórych gatunków – pakiety jaj. Człony mogą być wydalane nieregularnie, ulegać rozpadowi poza organizmem lub nie trafić do pobranej próbki kału. W konsekwencji wynik badania koproskopowego może być fałszywie ujemny pomimo obecności dojrzałych pasożytów w przewodzie pokarmowym.

Dodatkowym utrudnieniem jest fakt, że jaja wielu tasiemców są morfologicznie bardzo podobne. Dotyczy to zwłaszcza przedstawicieli rodzajów Taenia i Echinococcus, których jaj nie można wiarygodnie różnicować na podstawie badania mikroskopowego. W przypadku podejrzenia echinokokozy rozpoznanie gatunkowe wymaga zastosowania metod molekularnych lub identyfikacji dorosłych pasożytów po ich wydaleniu (6, 7).

Z praktycznego punktu widzenia ujemny wynik badania kału nie wyklucza więc inwazji tasiemców. W przypadku utrzymującego się podejrzenia klinicznego istotne znaczenie mają zebranie dokładnego wywiadu (obecność pcheł, polowanie, spożywanie surowego mięsa lub podrobów), ocena okolicy okołoodbytowej pod kątem obecności proglotydów oraz w uzasadnionych przypadkach wykorzystanie metod diagnostycznych o większej czułości (6, 7).

Okres prepatentny – kiedy wynik badania może być fałszywie ujemny?

Okres prepatentny definiuje się jako czas od zarażenia gospodarza do rozpoczęcia wydalania form diagnostycznych pasożyta. W tym czasie pasożyt rozwija się w organizmie zwierzęcia, jednak nie osiągnął jeszcze dojrzałości płciowej ani stadium, w którym wytwarza formy wykrywalne metodami laboratoryjnymi. W konsekwencji zwierzę może wykazywać objawy kliniczne sugerujące inwazję pasożytniczą, podczas gdy wynik badania kału pozostaje ujemny (6).

Długość okresu prepatentnego jest cechą gatunkowo swoistą i powinna być uwzględniana podczas interpretacji wyników badań oraz planowania terminów ich wykonywania.

Okresowe wydalanie form diagnostycznych jako przyczyna wyników fałszywie ujemnych

Nawet po zakończeniu okresu prepatentnego wykrycie pasożyta może być utrudnione. U wielu gatunków wydalanie form diagnostycznych ma charakter okresowy lub zmienny, a ich liczba w kale może istotnie różnić się w kolejnych dniach. Z tego względu ujemny wynik pojedynczego badania nie zawsze wyklucza inwazję. W uzasadnionych przypadkach wskazane jest zbadanie próbek kału pobranych w kolejnych dniach lub zastosowanie metod diagnostycznych o większej czułości.